Marketing biznes uchun ishlashi kerak

Marketing allaqachon kompaniya haqida gapirish va unga e’tibor jalb qilish vositasidan ancha keng tushunchaga aylangan. U mahsulot, narx, mijoz, savdo, servis va biznesning bozorda qanday faoliyat yuritishi bilan bevosita bog‘liq. Shunga qaramay, amaliyotda marketing hali ham ko‘pincha alohida vositalar - reklama, ijtimoiy tarmoqlar, kontent, blogerlar yoki olingan lidlar soni orqali baholanadi.

Marketology loyihasi marketingga kengroq nuqtayi nazardan qarash istagidan paydo bo‘ldi. Marketing - bu biznesga o‘z bozorini yaxshiroq tushunish, mijozlarini chuqurroq anglash va aniqroq qarorlar qabul qilishga yordam beradigan tizimdir.

Marketing reklamadan ancha kengroq

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda marketing vositalari sezilarli darajada ko‘paydi. Kompaniyalar ijtimoiy tarmoqlar, target reklama, Telegram, blogerlar, SEO, kontent va turli raqamli platformalardan tobora faolroq foydalanmoqda. Yangi kasblar, agentliklar va mutaxassislar paydo bo‘ldi, marketing esa deyarli har qanday miqyosdagi biznes uchun ancha ommabop va qulay vositaga aylandi.

Shu bilan birga, ko‘plab kompaniyalarda marketing haqidagi tasavvur hanuz ancha torligicha qolmoqda. Kompaniyada «marketing bilan shug‘ullanish kerak» degan vazifa paydo bo‘lganda, suhbat ko‘pincha Instagram’ni kim yuritishi, reklamaga qancha mablag‘ ajratish kerakligi yoki qanday kontent chiqarish ma’qul ekani haqidagi savollardan boshlanadi. Bularning barchasi, albatta, marketingning bir qismi, ammo uning o‘zi emas.

Kanalni tanlashdan oldin esa ancha muhimroq savollar turadi. Mijozimiz kim va nima uchun u aynan bizni tanlashi kerak? Mahsulot qanday muammoni hal qiladi? Taklifimiz belgilangan narxga qanchalik mos? Inson kompaniya bilan birinchi muloqotdan keyin nima sodir bo‘ladi? Nima uchun u bir marta xarid qiladi-yu, keyin qaytib kelmaydi? Biznes potensial mijozni aynan qayerda yo‘qotmoqda?

Bu savollarga javob bo‘lmasa, hatto eng yaxshi sozlangan reklama ham mavjud muammoni hal qilish o‘rniga mijozlarni biznes ichidagi muammoga tezroq olib kelishi mumkin, xolos.

Vosita tizimning o‘rnini bosa boshlaganda

Muammo vositalarning o‘zida emas. Yaxshi reklama savdoni oshirishi, kuchli kontent talabni shakllantirishi, ijtimoiy tarmoqlardagi professional ish esa auditoriyaning brendga bo‘lgan munosabatini sezilarli darajada o‘zgartirishi mumkin. Masala boshqa joyda: bu vositalarning barchasi biznesning qaysi vazifasini hal qilishi kerak?

Marketing faqat faollik orqali baholanganda, harakatlar sonini doimiy ravishda oshirish istagi paydo bo‘ladi: ko‘proq publikatsiyalar, ko‘proq reklama kampaniyalari, ko‘proq lidlar, ko‘proq qamrov. Ammo faollikning oshishi hali biznesning o‘sishini anglatmaydi.

Kompaniya minglab murojaatlarni olishi, ammo ularni yaxshi sotuvga aylantira olmasligi mumkin. Ko‘plab yangi mijozlarni jalb qilishi, lekin birinchi xariddan keyin ularni yo‘qotishi mumkin. Reklama budjetini oshirishi mumkin, holbuki haqiqiy muammo narx, mahsulot yoki servis bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Kompaniya yillar davomida professional ko‘rinadigan kontent ishlab chiqarishi mumkin, ammo bu kontent mijozning qaroriga deyarli hech qanday ta’sir ko‘rsatmasligi ehtimoldan xoli emas.

Shuning uchun marketing «Nimani ishga tushiramiz?» degan savoldan emas, balki «Biznesda aynan nimani o‘zgartirmoqchimiz va bu muammo nega hozir paydo bo‘ldi?» degan savoldan boshlanishi kerak.

Bozor ichidagi o‘n yetti yil

Bozordagi o‘n yetti yillik faoliyatim davomida marketing sohasini turli tomondan ko‘rish imkoniga ega bo‘ldim - kompaniyalar ichida ham, agentlik biznesi tomonidan ham. Bu vaqt ichida vositalar, texnologiyalar va biznesning marketingga bo‘lgan talablari o‘zgardi. Ammo bir narsa o‘zgarishsiz qoldi: marketing kompaniya kontekstini tushungandagina va biznesdan ajralgan holda emas, balki uning bir qismi sifatida ishlagandagina sezilarli darajada samaraliroq bo‘ladi.

2017-yilda United Marketing paydo bo‘ldi. Yetti yillik faoliyat davomida agentlik katta yo‘lni bosib o‘tdi, kuchli jamoa shakllandi va turli sohalardagi kompaniyalar bilan ishlash orqali 500 dan ortiq loyiha va kampaniyani amalga oshirdik. Banklar va farmatsevtika kompaniyalaridan tortib chakana savdo, HoReCa va telekomgacha bo‘lgan turli loyihalar marketing biznesga qanday yordam berishi mumkinligini ko‘rish bilan birga, qaysi nuqtada u o‘z ma’nosini yo‘qota boshlashini ham tushunishga imkon berdi.

Vaqt o‘tishi bilan bir xil muammo turli kompaniyalarda mutlaqo boshqacha ko‘rinishga ega bo‘lishi mumkinligi ayon bo‘ldi. Bir kompaniyaga haqiqatan ham reklama kerak bo‘lishi mumkin, boshqasiga esa taklifini o‘zgartirish zarur. Uchinchisida asosiy masala savdo yoki mijoz tajribasi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, to‘rtinchisida esa hozircha mijoz jalb qilish xarajatlarini oshirish umuman kerak emas.

2024-yilda United Marketing yopildi. Bu murakkab kasbiy bosqich bo‘ldi, lekin ayni paytda u marketing sohasiga va biznes bilan marketing o‘rtasidagi munosabatlarga ancha chuqurroq qarashga majbur qildi. Muammo faqat agentlik modelidan ancha kengroq ekani ayon bo‘ldi. Bozorga har doim ham yangi vositalar kerak emas. Ko‘pincha yetishmayotgan narsa - marketing biznes ichida qanday o‘rin egallashi kerakligini tushunish.

Alohida xizmatmi yoki biznesni boshqarishning bir qismimi

Marketing faqat reklama va kommunikatsiya uchun javob beradigan alohida funksiya sifatida ko‘rilganda, uni bir qator mustaqil vazifalarga aylantirish oson. Marketing biznesni boshqarishning bir qismiga aylanganda esa savollar o‘zgaradi. Bunday holatda reklamani qancha odam ko‘rgani emas, balki ushbu kontaktdan keyin nima sodir bo‘lgani muhim bo‘ladi. Faqat lidlar soni emas, balki ularning sifati, mijozni jalb qilish qiymati va keyingi iqtisodiy samaradorligi muhim ahamiyat kasb etadi. Faqat obunachilar soni emas, balki kompaniya o‘z mahsulotini sotib olayotgan odamlarni qanchalik yaxshi tushunishi muhim bo‘ladi.

Bunday yondashuvda marketolog o‘z kanalidan ancha kengroq qarashga majbur bo‘ladi. U bozorni, mahsulotni, mijozlar xulq-atvorini, savdoni, narxni, servisni va biznes iqtisodiyotini tushunishi kerak. Biznes egasi esa marketing ushbu elementlarning barchasidan ajralgan holda mavjud bo‘la olmasligini tushunishi muhim. Ana shunda marketing «reklama qiluvchi» xarajat moddasi bo‘lishdan chiqib, bozorni tushunish va biznes qarorlarini qabul qilish vositasiga aylanadi.

Marketing biznesdan ajralgan holda ishlamaydi.

Kompaniyalar bilan ishlashdan - bozorni tushunishga

Marketology g‘oyasi 2017-yildayoq, United Marketing ishga tushirilishi bilan bir vaqtda paydo bo‘lgan edi. O‘shandayoq bozorga marketing haqida alohida reklama vositalaridan ko‘ra kengroq gapiradigan mustaqil professional resurs kerakligini his qilgan edik. Ammo yetti yil davomida asosiy e’tibor agentlikka qaratildi. U yopilgach, bu loyiha qanday bo‘lishi va umuman nima uchun kerakligini tushunish uchun yana vaqt kerak bo‘ldi.

Asta-sekin javobning o‘zi shakllandi. Agar agentlik aniq bir kompaniya bilan ishlasa va uning muayyan vazifasini hal qilsa, media va professional platforma boshqa darajada ishlashi mumkin. U ko‘proq odamlarga biznesning bozor bilan qanday munosabatda bo‘lishi, marketing esa bu jarayonda qanday rol o‘ynashi kerakligini tushunishga yordam beradi.

Shuning uchun Marketology United Marketing’ning davomi yoki agentlik biznesining yangi shakli sifatida yaratilmayapti. Bu alohida marketing vazifalari bilan ishlashdan bozor qanday ishlashi va marketing unda qanday rol o‘ynashi kerakligi haqidagi kengroq suhbatga o‘tish tashabbusidir.

Marketology nima haqida bo‘ladi

Marketology marketing haqida biznesning real vazifalari orqali gapiradi: mijozlar va ularning xulq-atvori, mahsulotlar va takliflar, narx va qiymat, savdo va mijozni ushlab qolish, pozitsiyalash va kommunikatsiya, ma’lumotlar va texnologiyalar haqida.

Bu yerda kompaniyalar va butun tarmoqlardagi aniq vaziyatlar tahlil qilinadi, keyslar va xatolar o‘rganiladi, bozordagi o‘zgarishlar va yangi vositalar ko‘rib chiqiladi. O‘zbekistonga alohida e’tibor qaratiladi, chunki xalqaro tajriba muhim, ammo u mahalliy kontekstni tushunishning o‘rnini avtomatik ravishda bosa olmaydi.

Banklar va fintech, chakana savdo va marketpleyslar, HoReCa, IT, ta’lim, tibbiyot, turizm, ishlab chiqarish va kichik biznes turli sharoitlar hamda mijozlarning turlicha xulq-atvoriga duch keladi. Shu sababli marketingda barcha bizneslar uchun birdek ishlaydigan universal yechimlar amalda o‘ylaganimizdan ancha kam.

Marketology’ning vazifasi «albatta foydalanish kerak bo‘lgan» vositalarning navbatdagi ro‘yxatini berish emas. Asosiy vazifa - muayyan biznesga qaysi vosita kerakligini, u qanday muammoni hal qilishini va undan foydalanilgandan keyin biznesda nima o‘zgarishi kerakligini tushunishga yordam berish.

Nima uchun bu aynan hozir muhim

O‘zbekiston bozori tobora murakkablashib bormoqda. Raqobat kuchaymoqda, yangi kompaniyalar va raqamli mahsulotlar ko‘paymoqda, iste’molchilarning xulq-atvori o‘zgarmoqda, marketpleyslar va fintech rivojlanmoqda. Kompaniyalar kommunikatsiya qilish uchun tobora ko‘proq kanallarga ega bo‘lmoqda va shu bilan birga mijozning tobora cheklangan e’tibori uchun raqobatlashmoqda.

Bunday muhitda shunchaki ko‘zga tashlanishning o‘zi yetarli emas. Biznes kim uchun ishlayotganini, qanday qiymat yaratishini, mijoz nima uchun aynan uni tanlashini va birinchi xariddan keyin uni kompaniya bilan qolishga nima undashini yaxshiroq tushunishi kerak.

Vositalar soni qancha ko‘paysa, ular orasidan to‘g‘risini tanlash qobiliyati shunchalik muhim bo‘ladi. Aynan shu yerda marketing o‘zining haqiqiy rolini egallaydi - shunchaki kommunikatsiya yaratish emas, balki biznesga bozorni ko‘rish, o‘zgarishlarni tushunish va aniqroq qarorlar qabul qilishga yordam berish.

Marketology nima uchun mavjud

Marketology marketing haqidagi suhbatning o‘zini bosqichma-bosqich o‘zgartirish uchun yaratilmoqda. Biznes egasi marketolog yoki agentlikka nima uchun pul to‘layotganini va qanday natija haqiqatan ham muhimligini yaxshiroq tushunishi uchun. Marketolog o‘z ishini rahbariyatga faqat reklama kabinetlari ko‘rsatkichlari orqali emas, balki biznes vazifalari va iqtisodiy natijalar orqali tushuntira olishi uchun. Muayyan kanal uchun javob beradigan mutaxassis esa o‘z ishining biznesning umumiy tizimi bilan qanday bog‘liqligini ko‘ra olishi uchun.

Shu bilan birga, Marketology bir kishining loyihasi bo‘lib qolmasligi kerak. Mening tajribam va metodologiyam boshlang‘ich nuqta hisoblanadi, ammo keyinchalik loyiha atrofida tadbirkorlar, marketologlar, rahbarlar, tahlilchilar, tadqiqotchilar va turli soha mutaxassislaridan iborat kengroq professional muhit shakllanishi kerak. Aynan shunday hamkorlik orqali bugungi bozorga ayniqsa yetishmayotgan narsa - biznes muayyan muhitda qanday ishlashi va qaysi marketing yechimlari uning rivojlanishiga haqiqatan ham yordam berishi haqidagi to‘plangan va tizimlashtirilgan bilimlar paydo bo‘lishi mumkin.

Missiya

Yakuniy hisobda Marketology’ning vazifasi marketing haqida shunchaki yana bir media yaratishdan ancha kengroq. Biz biznesda marketingga nisbatan yanada yetuk yondashuv shakllanishiga hissa qo‘shishni istaymiz - marketingni faqat reklama sifatida qabul qilmaslik, uni faqat qamrovlar orqali baholamaslik va kompaniyadagi har qanday muammoni hal qiladigan universal vosita sifatida ko‘rmaslik uchun.

Marketing biznesga u xizmat qilayotgan odamlarni yaxshiroq tushunishga, bozordagi o‘zgarishlarni ko‘rishga, imkoniyatlarni aniqlashga va mijoz haqiqatan ham pul to‘lashga tayyor bo‘lgan qiymatni yaratishga yordam berishi kerak.

Agar ilgari asosiy savol «Qanday reklama ishga tushiramiz?» bo‘lgan bo‘lsa, asta-sekin boshqa savolga o‘tishimiz kerak: biznesimiz, mijozimiz va bozorimiz bilan nima sodir bo‘lmoqda - va bu o‘zgarishlarda marketing qanday rol o‘ynashi kerak?

Aynan shu savol atrofida Marketology yaratilmoqda.

Marketing reklamadan boshlanmaydi. U bozorni tushunishdan boshlanadi.